تتبّع آنچه مقصودش بوده راه تعقيب را طي كرده ، ودر تفتيش اسرار آن استقصاء را به نهايت رسانده است . ليكن با اين همه ، در ردّ بر صاحب اين كتاب راه مبالغه پيموده ودر نقض قواعد أو پاى را از حدّ اعتدال فراتر نهاده است ، به طورى كه كوششهاى أو جز قدح بر ابن سينا به بار نياورده است . از اين روى بعضي از ظريفان « شرح » أو را « جرح » نام نهاده‌اند با اينكه شارحان را شرط آن است كه نسبت به آن چيزى كه شرح آن را به عهده گرفته‌اند تا حدّ استطاعت يارى ومساعدت كنند ، . . . مگر آنكه به چيزى برخورد كنند كه حمل آن بر محملى صحيح ممكن نباشد . . . » « 1 » بعد از فخر رازي چندين شرح ديگر هم بر « إشارات » نوشته شده كه مهمتر از همه شرح خواجة نصير الدين طوسي ( متوفاى 672 ه . ق . ) است . ايشان در شرح خود به نيكوترين صورت عبارات كوتاه ورمز گونهء إشارات را تبيين كرده وبا بيانى محكم واستدلالي وبه طور مفصّل وجزء به جزء از ايرادات وتشكيكات فاضل شارح جواب داده است به گونه‌اى كه أو را با وجود فاصله وتأخير زماني بايد از بزرگترين شارحان ومدافعان فلسفهء ابن سينا به حساب آورد . شرح إشارات خواجة مورد توجّه حكما ودانشمندان بعد از أو قرار گرفته وبر آن شرح وحاشية نوشته‌اند . شاگرد فاضل ودانشمند أو علّامه حلّى « متوفاى 726 ه . ق . ) بر شرح أو شرح نوشته است . گروهى از حكما از جمله : مير سيد شريف جرجانى ، ملّا جلال دوانى ، غياث الدّين منصور دشتكى ، ميرزا جان باغنوى شيرازي ، ملا عبد الرّزاق لاهيجى ، آقا حسين خوانسارى وديگران بر شرح خواجة حاشية نوشته‌اند « 2 » . برخى ديگر مانند قطب الدّين محمد رازي ( متوفاى 766 ه . ق . ) صاحب « محاكمات » ، بين فخر رازي وخواجة نصير الدين داورى كرده است كه كتاب أو هم به طور مستقلّ وهم در حاشية شرح خواجة چاپ شده است . خواجة نصير الدين طوسي در مقدّمهء شرح خود كه آن را « حلّ مشكلات الإشارات » ناميده است هدف خود از نوشتن اين كتاب را پاسخگوئى به اعتراضات فخر رازي بيان كرده است . نقد وبررسى انتقادهاى امام فخر رازي بر بخش منطق « إشارات » فخر رازي بر مواضع متعدّدى از كلمات شيخ الرّئيس در بخش منطق نقد واعتراض وارد كرده وخواجة نصير الدّين طوسي از أكثر آنها پاسخ گفته است . امّا خرده گيرىهاى أو هرگز به اين معنا نيست كه أو

--> ( 1 ) - خواجة نصير الدين طوسي ؛ « شرح إشارات » ؛ ج 1 ، ص 3 - 2 . ( 2 ) - براي اين شرح وحاشيه‌ها ر . ك : آقا بزرگ تهرانى ؛ « الذّريعة » ؛ ج 6 ، ص 110 - 112 ؛ ژرژ قنواتى ؛ « مؤلّفات ابن سينا » ؛ ص 9 ؛ يحيى مهدوى ؛ « فهرست نسخه‌هاى مصنفات ابن سينا » ؛ ص 35 و 36 .